- 13/11/2026
- Posted by: bientapvien
- Category: Kiểm nghiệm nước
Khi làm hồ sơ an toàn thực phẩm hoặc muốn biết nguồn nước của cơ sở có sạch hay không, câu hỏi đầu tiên luôn là: phải đo những gì? Lên thiếu chỉ tiêu thì hồ sơ bị trả lại, lên thừa thì tốn tiền oan.
Bài viết này liệt kê đầy đủ danh mục chỉ tiêu kiểm nghiệm nước sinh hoạt theo quy chuẩn đang có hiệu lực, kèm tần suất bắt buộc, cách đọc phiếu kết quả và hướng xử lý khi có chỉ tiêu không đạt.
Mục Lục:
Nước sinh hoạt đang áp dụng quy chuẩn nào?
Quy chuẩn đang có hiệu lực là QCVN 01-1:2024/BYT, ban hành kèm Thông tư 52/2024/TT-BYT ngày 31/12/2024 của Bộ Y tế, áp dụng từ 01/7/2025.
Nhiều bài viết trên mạng và không ít phiếu kiểm nghiệm vẫn ghi căn cứ cũ. Thứ tự thay thế để doanh nghiệp đối chiếu:
- QCVN 02:2009/BYT (nước sinh hoạt) và QCVN 01:2009/BYT (nước ăn uống) đã bị thay bằng QCVN 01-1:2018/BYT.
- QCVN 01-1:2018/BYT (Thông tư 41/2018/TT-BYT, sửa đổi bởi Thông tư 26/2021/TT-BYT) hết hiệu lực từ 01/7/2025, nhường chỗ cho QCVN 01-1:2024/BYT.
Quy chuẩn mới vẫn giữ cách chia hai nhóm quen thuộc của bản 2018: nhóm A bắt buộc trên cả nước và nhóm B do từng tỉnh lựa chọn. Doanh nghiệp đã quen danh mục cũ chỉ cần cập nhật hai thông số mới và vài ngưỡng đã siết chặt.
Một điểm hay bị bỏ sót: quy chuẩn giao Ủy ban nhân dân cấp tỉnh ban hành quy chuẩn kỹ thuật địa phương (QCĐP), trong đó tỉnh tự chọn thêm thông số nhóm B theo đặc điểm nguồn nước, hạn chót là 31/12/2027. Trước khi gửi mẫu nên hỏi xem tỉnh nơi đặt cơ sở đã có QCĐP riêng chưa để lên đúng danh mục.
10 chỉ tiêu nhóm A bắt buộc phải kiểm
Nhóm A gồm đúng 10 thông số, áp dụng thống nhất trên cả nước và không tỉnh nào được bỏ bớt. Đây cũng là bộ chỉ tiêu tối thiểu đoàn thẩm định thường yêu cầu khi xem hồ sơ cơ sở.
| Thông số | Ngưỡng cho phép | Phản ánh điều gì |
|---|---|---|
| Coliform tổng số | Nhỏ hơn 1 CFU hoặc MPN/100 mL | Mức nhiễm bẩn chung của đường ống, bể chứa |
| E. coli hoặc coliform chịu nhiệt | Nhỏ hơn 1 CFU hoặc MPN/100 mL | Dấu hiệu nhiễm phân, nguy cơ cao nhất |
| Màu sắc | Tối đa 15 TCU | Nước ngả vàng thường do sắt, mangan |
| Mùi | Không có mùi lạ | Mùi tanh, mùi hoá chất báo nguồn bất thường |
| Độ đục | Tối đa 2 NTU | Cặn lơ lửng, hiệu quả lọc của hệ thống |
| pH | Từ 6,0 đến 8,5 | Nước quá chua hoặc quá kiềm ăn mòn đường ống |
| Asen | Tối đa 0,01 mg/L | Kim loại độc, hay gặp ở nước giếng khoan |
| Clo dư tự do | Từ 0,2 đến 1,0 mg/L | Khả năng khử trùng còn lại trong nước |
| Chỉ số pecmanganat | Tối đa 2 mg/L | Lượng chất hữu cơ hoà tan trong nước |
| Amoni (tính theo N) | Tối đa 1 mg/L | Nguồn nước bị ô nhiễm nước thải, phân bón |
So với QCVN 01-1:2018/BYT, nhóm A được bổ sung chỉ số pecmanganat và amoni, đồng thời siết giới hạn coliform tổng số về dưới 1 CFU/100 mL. Đơn vị đang dùng mẫu phiếu soạn trước năm 2025 hãy rà lại đúng hai thông số này.
Nhóm B gồm những chỉ tiêu nào?
Nhóm B có 89 thông số, không bắt buộc đo hết mà tỉnh sẽ chọn theo đặc điểm nguồn nước địa phương:
- Vi sinh (2 thông số): trực khuẩn mủ xanh (Pseudomonas aeruginosa) và tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus), đều yêu cầu nhỏ hơn 1 CFU/100 mL.
- Hoá học (85 thông số): kim loại và chất vô cơ (cadimi, chì, nitrat, nitrit, clorua, mangan, sắt, florua…), alkan clo hoá, hydrocacbua thơm, benzen clo hoá, 24 hoạt chất bảo vệ thực vật, hoá chất khử trùng và sản phẩm phụ của khử trùng.
- Nhiễm xạ (2 thông số): tổng hoạt độ phóng xạ alpha (0,1 Bq/L) và beta (1,0 Bq/L).
Hai lưu ý khi chọn chỉ tiêu nhóm B: ngưỡng clorua là 250 mg/L, riêng vùng ven biển và vùng nhiễm mặn được nới lên 300 mg/L; nitrat và nitrit bị ràng buộc chung, tổng tỉ lệ giữa nồng độ đo được và ngưỡng của hai chất không được vượt quá 1 — đo riêng từng chất thấy đạt vẫn có thể trượt khi tính tổng.
Với nước giếng khoan, các chỉ tiêu nhóm B hay vượt ngưỡng nhất theo hồ sơ FOTEKCO đã làm là asen, sắt, mangan, amoni và độ cứng ở vùng đồng bằng, cùng clorua và natri ở vùng ven biển. Nên đo thêm ngay từ lần đầu để biết có phải đầu tư hệ thống lọc hay không.
Ai phải kiểm nghiệm nước sinh hoạt?
QCVN 01-1:2024/BYT chia đối tượng áp dụng thành ba nhóm:
- Đơn vị cấp nước: nhà máy nước, trạm cấp nước tập trung, đơn vị bán nước sạch.
- Đơn vị sử dụng nước: cơ sở sản xuất, chế biến thực phẩm, bếp ăn tập thể, nhà hàng, khách sạn, trường học, chung cư — nơi có bể chứa, bồn chứa rồi phân phối lại.
- Đơn vị và hộ gia đình tự khai thác nước: dùng giếng khoan, giếng đào, nước mưa cho sinh hoạt.
Doanh nghiệp thực phẩm gần như luôn rơi vào nhóm thứ hai, đôi khi kiêm cả nhóm thứ ba nếu còn dùng giếng khoan.
Cần phân biệt rõ: quy chuẩn này không áp dụng cho nước là sản phẩm bán ra. Nước uống đóng chai, đóng bình dùng QCVN 6-1:2010/BYT, nước đá dùng liền dùng QCVN 10:2011/BYT. Cùng một nhà xưởng vẫn có thể cần hai phiếu khác nhau: một cho nguồn nước đầu vào, một cho sản phẩm. Trường hợp đóng chai, mời xem bài Nước uống đóng chai có cần kiểm nghiệm hay không?
Tần suất kiểm nghiệm theo quy định
Tần suất nội kiểm được ấn định theo từng đối tượng, không phải muốn kiểm lúc nào cũng được:
| Đối tượng | Chỉ tiêu phải thử | Tần suất tối thiểu |
|---|---|---|
| Đơn vị cấp nước | Nhóm A | Ít nhất 1 tháng một lần |
| Đơn vị cấp nước | Nhóm B | 6 tháng một lần, còn 1 năm nếu 2 lần liền đạt |
| Đơn vị cấp nước | Toàn bộ thông số | 3 năm một lần, còn 5 năm nếu 2 lần liền đạt |
| Đơn vị sử dụng nước | Nhóm A kèm trực khuẩn mủ xanh, tụ cầu vàng | Ít nhất 6 tháng một lần |
Như vậy bộ chỉ tiêu tối thiểu cho một cơ sở thực phẩm là 10 thông số nhóm A cộng 2 chỉ tiêu vi sinh nhóm B, làm 6 tháng một lần. Mẫu lấy ít nhất một mẫu tại bể chứa tập trung và một mẫu tại vòi; có từ hai bể trở lên thì mỗi bể lấy riêng một mẫu. Ngoài kỳ định kỳ, phải lấy mẫu ngay khi nước đổi màu, có mùi lạ, sau mưa lũ hoặc sau khi sửa chữa đường ống, súc rửa bể chứa.
Quy chuẩn yêu cầu mẫu được phân tích tại phòng thử nghiệm được công nhận phù hợp TCVN ISO/IEC 17025. Trong thực tế, phiếu do phòng đạt chuẩn VILAS cấp là loại được các đoàn thẩm định chấp nhận rộng rãi nhất.
Cách đọc phiếu kết quả kiểm nghiệm nước
Nhiều chủ cơ sở chỉ nhìn dòng “Đạt” ở cuối phiếu rồi cất đi, trong khi đoàn kiểm tra soát kỹ hơn thế. Sáu điểm nên kiểm lại ngay khi nhận phiếu:
- Căn cứ so sánh: phải ghi QCVN 01-1:2024/BYT hoặc QCĐP của tỉnh. Ghi QCVN 02:2009/BYT hay QCVN 01-1:2018/BYT là căn cứ đã hết hiệu lực.
- Đủ số chỉ tiêu: đếm đúng 10 thông số nhóm A, thêm trực khuẩn mủ xanh và tụ cầu vàng nếu cơ sở có bể chứa.
- Thông tin mẫu: tên cơ sở, địa chỉ, vị trí lấy mẫu, ngày giờ lấy mẫu phải khớp thực tế.
- Đơn vị tính: vi sinh theo CFU hoặc MPN/100 mL, hoá học theo mg/L, độ đục theo NTU, màu sắc theo TCU.
- Mã số công nhận ISO/IEC 17025 hoặc VILAS của phòng thử nghiệm phải có trên phiếu.
- Ký hiệu “KPH” hoặc “< 0,001” nghĩa là không phát hiện ở mức máy đo được — đây là kết quả đạt, không phải chưa đo.
Quy chuẩn không quy định “hạn sử dụng” của phiếu. Nhưng vì tần suất nội kiểm là 6 tháng một lần nên đoàn thẩm định thường yêu cầu phiếu cấp trong vòng 6 tháng đến 1 năm gần nhất, và thích thấy cơ sở lưu đủ phiếu các kỳ liên tiếp hơn là một phiếu lẻ.
Kết quả không đạt thì xử lý thế nào?
Quy chuẩn buộc phải xử lý, không được để nguyên, mức độ khẩn cấp khác nhau theo loại chỉ tiêu.
Chỉ tiêu vi sinh không đạt là trường hợp gấp nhất: trong vòng 24 giờ phải kiểm tra nguyên nhân, khắc phục và lấy mẫu kiểm tra lại. Nếu lần hai vẫn không đạt thì báo cáo ngay cho cơ quan chủ quản và cơ quan y tế địa phương; đơn vị sử dụng nước còn phải báo cho đơn vị cấp nước để cùng xử lý.
Chỉ tiêu cảm quan, hoá học, nhiễm xạ không đạt theo quy trình tương tự. Điểm khác là sau khi khắc phục và kết quả đạt trở lại, vẫn phải lấy mẫu kiểm tra ít nhất mỗi tháng một lần trong 3 tháng liên tục để chứng minh nguồn nước đã ổn định.
Những nguyên nhân FOTEKCO gặp nhiều nhất khi hỗ trợ khách hàng lấy mẫu lại:
- Bể chứa lâu ngày không súc rửa, sinh màng nhầy ở thành bể làm coliform vượt ngưỡng dù nguồn cấp vẫn đạt.
- Lấy mẫu vi sinh bằng chai nước suối uống dở — mẫu nhiễm từ chính dụng cụ chứa.
- Lấy ở vòi lâu ngày không dùng, hoặc không xả vòi 2–3 phút trước khi hứng.
- Đo pH và clo dư tại phòng thử nghiệm sau nhiều giờ thay vì đo ngay tại hiện trường, khiến clo dư bay hơi và báo thiếu.
Nghĩa là trước khi kết luận nguồn nước có vấn đề, hãy loại trừ lỗi lấy mẫu và lỗi vệ sinh bể chứa — hai nguyên nhân chiếm phần lớn các ca không đạt.
Hỏi đáp nhanh
QCVN 01-1:2018/BYT còn dùng được không?
Không. Quy chuẩn này hết hiệu lực từ 01/7/2025 cùng Thông tư 41/2018/TT-BYT và Thông tư 26/2021/TT-BYT. Phiếu ghi căn cứ 2018 có nguy cơ bị trả lại khi nộp hồ sơ hoặc khi hậu kiểm.
Cơ sở nhỏ chỉ dùng nước máy có phải kiểm nghiệm không?
Có, nếu cơ sở có bể hoặc bồn chứa rồi phân phối lại trong nội bộ. Khi đó cơ sở là “đơn vị sử dụng nước”, phải tự thử nghiệm 6 tháng một lần. Phiếu của nhà máy nước không thay thế được, vì nó không phản ánh tình trạng vệ sinh bể chứa.
Nước giếng khoan nên đo thêm chỉ tiêu gì?
Ngoài danh mục bắt buộc, nên đo thêm các chỉ tiêu nhóm B hay vượt ngưỡng ở nước ngầm Việt Nam: asen, sắt, mangan, amoni, nitrat, độ cứng; vùng ven biển thêm clorua và natri.
Lấy bao nhiêu nước để gửi kiểm nghiệm?
Với bộ chỉ tiêu tối thiểu nêu trên cần khoảng 2 đến 2,5 lít, chia riêng chai vi sinh và chai hoá lý. Chi tiết cách lấy và bảo quản mẫu có trong bài Kiểm nghiệm Nước ăn uống, Nước sinh hoạt.
Doanh nghiệp cần tư vấn danh mục chỉ tiêu phù hợp với nguồn nước và mục đích hồ sơ, hoặc cần gửi mẫu kiểm nghiệm, hãy liên hệ Kiemnghiemthucpham.com.vn qua SĐT/Zalo: 093.111.0363 – 093.111.9336. Các dịch vụ khác trong nhóm nước có tại chuyên mục Kiểm nghiệm nước.